Odległości kątowe na niebie

Dosyć często w moich wpisach pojawiają się informacje o odległościach na niebie wyrażonych w stopniach (°) czy minutach (’), a nawet i sekundach (”) łuku. Część z Was wie jak mierzyć takie odległości, a dla części zapewne są to suche nic nie znaczące liczby. Przejdźmy zatem do wyjaśnienia o co w tym wszystkim chodzi. Skąd mamy wiedzieć ile to jest np. 2°, a ile to 10′. Zacznijmy od podstaw ze szkoły podstawowej.

Jak wiemy pełny okrąg ma 360°. Wiemy, że kąt prosty to 90° itd. Pamiętamy też zapewne, że jeden stopień (1°) dzieli się na 60′ (minut) kątowych, a każda z kolei minuta dzieli się na 60″ (sekund) kątowych. Wynika z tego, że w jednym stopniu jest 3600″. To proste zagadnienie. Wiemy już teraz nieco o stopniach, minutach i sekundach. Jeśli stoimy przodem w kierunku południowym do jakiejś  gwiazdy, a druga znajduje się dokładnie po naszej prawej ręce, czyli w kierunku zachodnim, to jaka odległość kątowa je dzieli? Oczywiście 90°, co jest oczywiste, ponieważ kąt pomiędzy kierunkiem wskazywanym na wprost, a kierunkiem wskazywanym przez wyciągniętą prawą, czy lewą ręką na bok wynosi dokładnie 90°.

90deg

A ile to jest na przykład 1°? Cytat z wpisu o październikowym niebie.

26 października

Tego poranka dojdzie do zbliżenia Jowisza z Wenus – obie planety na niebie będzie dzieliło niewiele ponad 1°. Kolejna okazja do podziwiania pięknej koniunkcji.

Najprostszym i jednocześnie najmniej dokładnym sposobem mierzenia jest wykorzystanie własnej ręki, wyciągniętej przed siebie. W ten sposób możemy mierzyć w przybliżony sposób odległości na niebie. Poniższa grafika prezentuje miary kątów przy wykorzystaniu własnej wyciągniętej ręki.

katy-reka

Widzimy więc w przybliżeniu, że w powyższym przykładzie koniunkcji Wenus i Jowisza, oba obiekty na niebie będzie dzieliła odległość mniej więcej taka, ile na niebie zajmuje nam mały palec u dłoni. Dla przykładu grafika, która przedstawia przybliżone odległości kątowe pomiędzy gwiazdami wszystkim dobrze znanemu Wielkiego Wozu.

ww

Do wizualnych obserwacji bez wykorzystania sprzętu optycznego, taki pomiar odległości w zupełności nam wystarczy. Jednak do obserwacji lornetkowych czy teleskopowych musimy użyć innej skali. Warto tutaj zapamiętać, że tarczy Księżyca w pełni czy też Słońca ma rozmiary w przybliżeniu 30′ (pół stopnia). Księżycowy krater Tycho (na południowej półkuli Księżyca) ma średnicę kątową około 1′. Dla przykładu rozmiar kątowy planety Wenus waha się w zależności od odległości od Ziemi  w granicach pomiędzy ~15″w największym oddaleniu od Ziemi do około 45″ w największym zbliżeniu. Rozmiary kątowe Jowisza wahają się w granicach od 30″ do 50″. Do mierzenia rozmiarów kątowych na niebie używa się specjalnych przyrządów, okularów do teleskopu z podziałką. Dla nas jednak taka wiedza na początek wystarczy.

Teraz czytając o odległości w koniunkcji 3° będziemy wiedzieli od razu jak daleko będą od siebie obiekty.